Bệnh cơ trắng ở gia súc (White Muscle Disease – WMD) là một rối loạn chuyển hóa nguy hiểm thường gặp ở bê, nghé và dê con, đặc biệt trong giai đoạn tăng trưởng nhanh. Căn bệnh xảy ra chủ yếu do thiếu hụt vitamin E và selen – hai dưỡng chất quan trọng giúp bảo vệ tế bào cơ và ngăn ngừa tổn thương oxy hóa. Việc hiểu rõ cơ chế bệnh, dấu hiệu nhận biết sớm và biện pháp phòng trị sẽ giúp người chăn nuôi chủ động bảo vệ đàn gia súc, giảm thiểu thiệt hại kinh tế.
Tổng quan về bệnh cơ trắng
Bệnh cơ trắng là dạng thoái hóa cơ dinh dưỡng gây ra bởi mất cân bằng dinh dưỡng, đặc biệt là sự thiếu hụt vitamin E và khoáng selen trong khẩu phần ăn. Bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến cơ vân, cơ tim và đôi khi cả cơ hoành, dẫn đến tình trạng cơ bị xơ hóa, cứng đờ và giảm khả năng vận động. Ở những trường hợp nặng, gia súc có thể chết đột ngột do suy tim hoặc suy hô hấp.
Căn bệnh thường xuất hiện ở gia súc non từ 1 tuần đến 4 tháng tuổi – giai đoạn nhu cầu dinh dưỡng cho phát triển cơ thể rất cao, nhưng cơ chế hấp thu vitamin và khoáng chất chưa hoàn thiện. Ngoài ra, môi trường chăn nuôi và nguồn thức ăn nghèo selen (nhất là vùng đất đồi núi bạc màu) cũng làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh.
Nguyên nhân gây bệnh cơ trắng
Cơ chế bệnh sinh chủ yếu bắt nguồn từ sự thiếu hụt vitamin E hoặc selen. Đây là hai chất có vai trò quan trọng trong hệ thống chống oxy hóa nội sinh, giúp bảo vệ tế bào cơ khỏi tổn thương gốc tự do. Khi thiếu hụt, cơ thể không kịp tái tạo tế bào cơ bị tổn thương, dẫn đến thoái hóa, hoại tử và hình thành các vệt trắng do canxi hóa – đặc trưng của bệnh.
Các yếu tố nguy cơ thường gặp:
- Gia súc con bú mẹ thiếu vitamin E hoặc selen.
- Đất và cỏ trồng nuôi gia súc có hàm lượng selen thấp.
- Thức ăn dự trữ bị mốc, bảo quản lâu làm giảm vitamin E tự nhiên.
- Lượng sắt, lưu huỳnh hoặc nitrat trong thức ăn cao gây cản trở hấp thu selen.
- Gia súc nuôi nhốt ít vận động, thay đổi môi trường hoặc cai sữa sớm.
Những người tham gia đá gà trực tiếp chia sẻ: Thông thường bệnh bùng phát khi gia súc bắt đầu vận động nhiều ngoài đồng hoặc trong thời kỳ tăng trưởng nhanh – khi nhu cầu dinh dưỡng tăng mà cơ thể không được cung cấp đủ.
Triệu chứng bệnh cơ trắng – Dấu hiệu cảnh báo sớm
Nhận biết bệnh sớm là yếu tố then chốt giúp giảm thiểu tỷ lệ tử vong. Người chăn nuôi cần quan sát hành vi, dáng đi và khả năng vận động của gia súc để kịp thời can thiệp.
Các triệu chứng phổ biến:
- Mệt mỏi, ít hoạt động: bê, nghé con nằm nhiều, không chủ động đi lại.
- Tư thế cứng nhắc: chân khó co duỗi, dáng đi khập khiễng hoặc đứng siêu vẹo như “ngựa gỗ”.
- Đau cơ khi chạm: đặc biệt vùng đùi sau, lưng và mông; cơ có thể nhợt nhạt, xuất hiện vệt trắng khi mổ khám.
- Rối loạn hô hấp: thở gấp, thở bụng do cơ hoành yếu.
- Tử vong đột ngột: nếu tổn thương lan đến cơ tim.
Ngoài ra, dấu hiệu gián tiếp ở mẹ: bò, dê mẹ thiếu selen thường có hiện tượng sót nhau sau sinh, ảnh hưởng đến khả năng nuôi con.
Cách chẩn đoán bệnh cơ trắng
Những người nuôi gà đá Mỹ cựa sắt cho biết: Để xác định chính xác bệnh, cần kết hợp quan sát lâm sàng, xét nghiệm và khám nghiệm mô cơ.
Quan sát lâm sàng
- Đánh giá dáng đi, tư thế, khả năng đứng dậy, vận động.
- So sánh các nhóm cơ hai bên cơ thể để nhận biết sự bất đối xứng.
- Kiểm tra phản ứng khi sờ nắn cơ vùng chân sau, lưng, vai.
Xét nghiệm máu và sinh hóa
- Creatine phosphokinase (CPK): tăng cao báo hiệu tổn thương cơ.
- Hàm lượng selen trong huyết thanh: <0,05 ppm chứng tỏ thiếu nặng.
- α-tocopherol (vitamin E): < 2 ppm là nguy cơ bệnh.
- Glutathione peroxidase (GSH-PX): hoạt độ thấp là chỉ dấu thiếu selen kéo dài.
Khám nghiệm tử thi (khi có cá thể chết)
- Cơ nhợt nhạt như luộc, có vệt trắng do canxi hóa.
- Tổn thương lan đến cơ tim hoặc cơ hoành.
- Một số trường hợp có hoại tử cơ từng mảng.
Phòng ngừa bệnh cơ trắng – Giải pháp bền vững cho đàn gia súc
Phòng bệnh luôn hiệu quả hơn chữa bệnh. Giá trị kinh tế của việc bổ sung vi chất nhỏ (như selen) thấp hơn rất nhiều so với thiệt hại mất đi một con bê hoặc nghé.
Bổ sung qua khẩu phần ăn – phương án dài hạn
- Selen: 0,1 – 0,3 mg/kg vật chất khô; tối đa 5 mg/kg để tránh ngộ độc.
- Dạng selen hữu cơ (selenomethionine, selenocystine) hấp thu tốt hơn dạng vô cơ (natri selenit, natri selenat).
- Vitamin E: 25 – 35 IU/kg DM; khi stress, thời tiết cực đoan có thể tăng 400 – 500 IU/ngày.
- Tăng cường thức ăn tươi, hạn chế thức ăn mốc hoặc bảo quản lâu làm mất vitamin E tự nhiên.
- Kết hợp men tiêu hóa, khoáng tổng hợp giúp bê con hấp thu tốt hơn.
Bổ sung bằng tiêm – hữu ích trong vùng thiếu selen
- Tiêm selen và vitamin E cho gia súc con ngay sau sinh (theo chỉ định thú y).
- Tiêm nhắc lại định kỳ cho đàn mẹ chửa để đảm bảo dưỡng chất truyền qua sữa đầu (colostrum).
- Viên selen giải phóng chậm đặt vào dạ dày là giải pháp hỗ trợ lâu dài cho gia súc nuôi trên vùng đất nghèo selen.
Điều trị bệnh cơ trắng – Hỗ trợ kịp thời để cứu gia súc
Khi phát hiện bệnh, điều trị cần tiến hành càng sớm càng tốt.
- Tiêm selen – vitamin E theo liều thú y đề xuất.
- Kết hợp hỗ trợ vận động nhẹ, cho gia súc nằm nơi khô thoáng.
- Bổ sung dinh dưỡng qua miệng hoặc sữa công thức cho cá thể yếu.
- Hạn chế cho bê con vận động mạnh trong giai đoạn điều trị.
Nếu can thiệp sớm, nhiều trường hợp phục hồi hoàn toàn sau 3 – 7 ngày. Trường hợp tổn thương cơ tim nặng thường tiên lượng xấu.
Biện pháp quản lý đàn để ngăn bệnh tái phát
- Dự trữ thức ăn đủ chất cho mùa khan hiếm.
- Kiểm tra và bổ sung khoáng theo từng giai đoạn: trước phối giống, giai đoạn mang thai, sau sinh.
- Ghi chép theo dõi sức khỏe đàn để phát hiện vùng, thời điểm nguy cơ cao.
- Chọn giống khỏe mạnh, tránh phối giống từ cá thể mẹ từng thiếu selen nghiêm trọng.
Bệnh cơ trắng ở gia súc là mối đe dọa thực sự đối với sức khỏe bê, nghé và gia súc non, nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh nếu người chăn nuôi chủ động xây dựng khẩu phần dinh dưỡng khoa học, bổ sung vitamin E và selen hợp lý, đồng thời theo dõi sức khỏe đàn thường xuyên. Đầu tư dinh dưỡng đúng hướng sẽ giúp giảm tỷ lệ tử vong, tăng sức tăng trưởng và mang lại hiệu quả kinh tế bền vững cho mô hình chăn nuôi.
